شهرهای کانالی جهان: فراتر از ونیز - مجله آزمون اول

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

در این راهنما، به کاوش در برخی از زیباترین و مشهورترین شهرهای کانالی در قاره‌های مختلف می‌پردازیم.

اروپا: قاره‌ای با ونیزهای متعدد

اروپا میزبان تعداد زیادی از شهرهای کانالی است که بسیاری از آن‌ها ریشه در تاریخ قرون وسطی، دوران طلایی تجارت و انقلاب صنعتی دارند.

• شیوجا، ایتالیا: خواهر کوچک و اصیل ونیزدر انتهای جنوبی تالاب ونتزیا، شهر جزیره‌ای شیوجا قرار دارد که اغلب در سایه همسایه پرآوازه‌اش، ونیز، قرار می‌گیرد اما هویتی مستقل، تاریخی غنی و فضایی دلنشین و اصیل دارد. این شهر که قدمتی حتی بیشتر از ونیز دارد و ریشه‌هایش به دوران روم باستان بازمی‌گردد، زمانی به عنوان «پایتخت نمک مدیترانه» شناخته می‌شد و رقیب اقتصادی ونیز بود. اوج این رقابت در «جنگ شیوجا» (1378-1381) میان جمهوری‌های دریایی جنوآ و ونیز رخ داد.

  • ساختار شهری: ساختار شهر به "اسکلت ماهی" تشبیه شده است؛ خیابان اصلی و عریض Corso del Popolo ستون فقرات شهر است و کوچه‌های باریک به صورت عمود بر آن منشعب می‌شوند. موازی با این خیابان، کانال وِنا (Canal Vena)، شریان آبی اصلی شهر، با 9 پل زیبا جریان دارد که مشهورترین آن‌ها پونته ویگو (Ponte Vigo) است.
  • تفاوت با ونیز: شیوجا نسخه‌ای ساده‌تر، ارزان‌تر و واقعی‌تر از ونیز است. معماری آن متواضعانه‌تر است و به جای فضای توریستی، حال و هوای یک شهر کاری و بندری را دارد. در کانال‌هایش به جای گوندولاهای توریستی، قایق‌های ماهیگیری پهلو گرفته‌اند و از ازدحام گردشگران خبری نیست. حتی نماد شیر ونیز در این شهر به دلیل کوچکی‌اش به طعنه «گربه» (el gato) نامیده می‌شود.
  • نقش امروزی: امروزه شیوجا یکی از مهم‌ترین بنادر ماهیگیری ایتالیاست. بازار ماهی پرجنب‌وجوش آن (Pescheria) و جشنواره سالانه ماهی (Sagra del Pesce) در ماه ژوئیه، گواهی بر این هویت دریایی است.

• آمستردام، هلند: شاهکار مهندسی دوران طلایی و «ونیز شمال»پایتخت هلند، شهرت خود به عنوان «ونیز شمال» را مدیون سیستم کانال‌های گسترده و تاریخی خود است که در قرن هفدهم میلادی، یعنی در دوران طلایی هلند، ساخته شد. این پروژه عظیم و برنامه‌ریزی‌شده، پاسخی خلاقانه به رشد سریع اقتصادی و جمعیتی شهر بود. این کانال‌ها که بیش از 100 کیلومتر طول دارند، شهر را به حدود 90 جزیره تقسیم کرده و توسط بیش از 1500 پل به یکدیگر متصل می‌کنند.

  • تاریخچه و اهداف چندگانه: در آغاز قرن هفدهم، آمستردام به یکی از ثروتمندترین شهرهای جهان تبدیل شده بود و مهاجرت گسترده، نیاز به گسترش فضای شهری را دوچندان می‌کرد. طرح جامع کانال‌ها با سه هدف اصلی پیاده‌سازی شد:
    1. گسترش شهر: برای اسکان جمعیت رو به رشد، به‌ویژه بازرگانان ثروتمند، طرحی جامع برای گسترش شهر تدوین شد.
    2. مدیریت آب و دفاع: حفر کانال‌ها به خشک کردن زمین‌های باتلاقی، کنترل سطح آب و دفاع از شهر در برابر سیل کمک شایانی کرد.
    3. تسهیل تجارت جهانی: این آبراه‌ها به شریان‌های اصلی حمل‌ونقل کالا تبدیل شدند و بندر را به انبارها و خانه‌های تجار متصل می‌کردند. میراث این کاربری هنوز در قلاب‌های بزرگی که بر روی شیروانی خانه‌ها برای بالا کشیدن کالاها از قایق‌ها دیده می‌شود، مشهود است.
  • طراحی شهری: طرح حلقوی (Grachtengordel): طرح گسترش شهر که با نام Grachtengordel (کمربند کانال‌ها) شناخته می‌شود، شامل حفر چهار کانال اصلی متحدالمرکز به نام‌های سینگل (Singel)، هرن‌گراخت (Herengracht)، کایزرس‌گراخت (Keizersgracht) و پرینس ‌گراخت (Prinsengracht) بود. این کانال‌ها شهر قدیمی را در آغوش گرفته و ساختاری نیم‌دایره‌ای به آمستردام بخشیدند.
  • ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو: در سال 2010، منطقه کانال‌های قرن هفدهمی آمستردام به دلیل ویژگی‌های استثنایی‌اش در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. دلایل اصلی این ثبت عبارتند از: نمونه‌ای برجسته از شهرسازی برنامه‌ریزی‌شده، معماری منحصربه‌فرد با بیش از 1550 بنای تاریخی، و این واقعیت که کانال‌ها همچنان بخشی زنده از فرهنگ و زندگی شهر هستند.

• بروژ، بلژیک: نگین قرون وسطایی و «ونیز شمال»این شهر که به درستی لقب «ونیز شمال» را یدک می‌کشد، یکی از بهترین شهرهای قرون وسطایی حفظ شده در اروپاست و مرکز تاریخی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. شبکه کانال‌های آن، موسوم به "Reien"، که زمانی شریان‌های حیاتی اقتصاد شهر بودند، امروزه به هویت بصری و اصلی‌ترین جاذبه گردشگری آن تبدیل شده‌اند.

  • دوران طلایی تجارت: از قرن دوازدهم تا پانزدهم، بروژ به لطف اتصال به دریای شمال از طریق خور طبیعی "Zwin"، به یکی از ثروتمندترین مراکز تجاری بین‌المللی اروپا تبدیل شد. کانال‌های "Reien" نقش محوری در این شکوفایی داشتند؛ کشتی‌های بزرگ در بنادر بیرونی مانند "دام" (Damme) لنگر می‌انداختند و کالاها (مانند پشم انگلیسی، پارچه‌های فلاندرز و ادویه‌جات) توسط قایق‌های کوچک‌تر مستقیماً به قلب شهر و انبارهای تجار منتقل می‌شدند. این سیستم کارآمد، بروژ را به یکی از مراکز اصلی اتحادیه قدرتمند هانزا تبدیل کرد.
  • افول و حفظ ناخواسته: در قرن شانزدهم، خور "Zwin" به تدریج با رسوبات پر شد و دسترسی بروژ به دریا قطع گردید. این رویداد به افول اقتصادی شهر منجر شد، اما همین انزوا به طور ناخواسته باعث حفظ بافت و معماری قرون وسطایی شهر به شکلی شگفت‌انگیز شد.
  • جاذبه امروزی: امروزه، این کانال‌های تاریخی بستری برای تورهای قایق‌سواری رمانتیک هستند که به گردشگران اجازه می‌دهند معماری گوتیک، خانه‌های پلکانی رنگارنگ و پل‌های سنگی قدیمی را از منظری منحصربه‌فرد تماشا کنند. اسکله رُزاری (Rozenhoedkaai)، در محل تلاقی دو کانال، با منظره‌ای کارت‌پستالی از برج ناقوس در پس‌زمینه، به عنوان یکی از پرعکس‌ترین نقاط بروژ شناخته می‌شود.

• سن پترزبورگ، روسیه: این شهر که آن هم لقب «ونیز شمال» را یدک می‌کشد، بر روی بستری باتلاقی در دلتای رود نِوا بنا شده است. این شهر به دستور پتر کبیر در سال 1703 با هدف ایجاد "پنجره‌ای به سوی اروپا" تأسیس شد. امروزه شبکه کانال‌های این شهر با طول کلی حدود 300 کیلومتر و بیش از 800 پل، با کاخ‌های باشکوه در حاشیه‌اش، یکی از اصلی‌ترین جاذبه‌های توریستی روسیه است.

• بیرمنگام، انگلستان: این شهر که در قلب انقلاب صنعتی انگلستان قرار داشت، شبکه کانال‌های خود را برای حمل‌ونقل ارزان مواد اولیه سنگین مانند زغال‌سنگ و آهن ساخت. اغلب گفته می‌شود که بیرمنگام کانال‌های بیشتری از ونیز دارد که از نظر طول صحیح است؛ این شهر حدود 56 کیلومتر کانال دارد، در حالی که طول کانال‌های ونیز 42 کیلومتر است.

• کپنهاگ، دانمارک: مشهورترین کانال این شهر، نیهاون (Nyhavn) به معنای "بندر جدید" است که در قرن هفدهم توسط اسیران جنگی سوئدی حفر شد. ویژگی بارز نیهاون، خانه‌های رنگارنگ قرن هفدهم و هجدهمی در دو سوی آن است که زمانی محل زندگی نویسنده شهیر، هانس کریستین اندرسن، نیز بوده است.

• هامبورگ، آلمان: این شهر بندری بزرگ که بر روی سه رودخانه بنا شده، دارای پل‌های بیشتری نسبت به ونیز است. کانال‌های متعدد هامبورگ که زمانی مسیرهای اصلی حمل‌ونقل کالا بودند، امروزه به مکانی محبوب برای تفریحات آبی تبدیل شده‌اند.

• استکهلم، سوئد: پایتخت سوئد بر روی مجموعه‌ای از جزایر ساخته شده است. اجاره یک قایق کایاک و پارو زدن بین این جزایر، تجربه‌ای بی‌نظیر از تماشای شهر از منظری متفاوت را فراهم می‌کند.

• آنسی، فرانسه: این شهر زیبا که "ونیز آلپ" نامیده می‌شود، در کنار پاک‌ترین دریاچه اروپا قرار دارد و کانال‌های آن از آب شیرین دریاچه تغذیه می‌شوند.

• گیتورن، هلند: این دهکده کوچک و رؤیایی کاملاً بدون خودرو است و حمل‌ونقل در آن تنها از طریق قایق در کانال‌ها و یا با دوچرخه بر روی بیش از 180 پل چوبی صورت می‌گیرد.

• گنت، بلژیک: شهری دانشگاهی و فرهنگی که در نزدیکی بروژ قرار دارد و جذابیت‌های یک شهر قرون وسطایی را با فضایی سرزنده‌تر ترکیب کرده است.

آسیا: ونیزهای شرق با شکوه باستانی

قاره آسیا نیز شهرهای آبی شگفت‌انگیزی را در دل خود جای داده است که بسیاری از آن‌ها تاریخچه‌ای غنی و فرهنگی منحصربه‌فرد دارند.

• سوژو، چین: ونیز شرق با باغ‌های بهشتیدر دلتای حاصلخیز رود یانگ‌تسه، شهر باستانی سوژو با قدمتی بیش از 2500 سال قرار دارد که مارکوپولو آن را «ونیز شرق» نامید. این شهر ترکیبی بی‌نظیر از کانال‌های پیچیده، پل‌های سنگی کهن و باغ‌های کلاسیک رؤیایی است.

  • تاریخچه و صنعت ابریشم: سوژو در حدود سال 514 پیش از میلاد تأسیس شد و به لطف موقعیت استراتژیک خود در کنار کانال بزرگ چین (طولانی‌ترین آبراه مصنوعی جهان) به یک مرکز تجاری شکوفا تبدیل گشت. این شهر برای قرن‌ها «پایتخت ابریشم چین» بود و کانال‌های آبی نقش حیاتی در حمل‌ونقل این کالای گران‌بها داشتند.
  • پیوند کانال‌ها، باغ‌ها و پل‌ها: جذابیت سوژو در پیوند ارگانیک این سه عنصر است. باغ‌های کلاسیک که 9 مورد از آن‌ها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند، شاهکارهای هنر باغ‌سازی چینی هستند. طراحان این باغ‌ها به شکلی هنرمندانه از آب کانال‌های شهری برای ایجاد حوضچه‌ها و نهرها بهره می‌بردند. صدها پل سنگی تاریخی نیز نه تنها کاربردی، بلکه عناصری هنری در منظر شهری محسوب می‌شوند.
  • وضعیت امروز: سوژو امروزه ضمن حفظ سنت‌های غنی خود، به یک کلان‌شهر مدرن و قطب اقتصادی مهم تبدیل شده است.

• آلاپوژا (آلپی)، هند: «ونیز شرق» در آغوش مرداب‌های کرالاشهر آلاپوژا که با نام آلپی نیز شناخته می‌شود، در ایالت سرسبز کرالا در جنوب هند قرار دارد و به دلیل شبکه گسترده‌ای از آبراه‌ها، تالاب‌ها و دریاچه‌ها لقب «ونیز شرق» را به خود اختصاص داده است. این سیستم آبی که به "Backwaters" (مرداب‌ها یا پشت‌آب‌ها) معروف است، تار و پود زندگی و فرهنگ این منطقه را تشکیل می‌دهد.

  • شبکه گسترده آبراه‌ها (Backwaters): این شبکه مجموعه‌ای از تالاب‌ها و دریاچه‌های آب شور و شیرین است که به موازات ساحل دریای عرب کشیده شده‌اند. این آبراه‌ها که عمدتاً طبیعی هستند، بیش از 900 کیلومتر مسیر قابل کشتیرانی را فراهم کرده و توسط حدود 40 رودخانه تغذیه می‌شوند. این اکوسیستم منحصربه‌فرد که در آن آب شیرین رودخانه‌ها با آب شور دریا تلاقی می‌کند، زیستگاه گونه‌های متنوع گیاهی و جانوری است.
  • قایق‌های خانگی سنتی (Kettuvallam): یکی از شاخص‌ترین جاذبه‌های گردشگری آلاپوژا، قایق‌های خانگی سنتی به نام کِتووالام (Kettuvallam) است. این قایق‌ها که در گذشته برای حمل برنج و ادویه‌جات استفاده می‌شدند، امروزه به هتل‌های شناور راحت تبدیل شده‌اند. این قایق‌ها که از چوب بامبو و الیاف نارگیل ساخته می‌شوند، به گردشگران اجازه می‌دهند تا با آرامش در میان نخلستان‌ها و شالیزارها حرکت کرده و زندگی آرام روستایی را از نزدیک تجربه کنند.
  • تأثیر بر زندگی و فرهنگ: این سیستم آبی نقشی حیاتی در زندگی مردم محلی ایفا می‌کند و برای حمل‌ونقل، ماهیگیری و کشاورزی (به‌ویژه کشت برنج در زمین‌هایی که پایین‌تر از سطح دریا قرار دارند) استفاده می‌شود. این آبراه‌ها همچنین صحنه برگزاری رویدادهای فرهنگی پرشوری مانند مسابقات قایق‌رانی نهرو (Nehru Trophy Boat Race) هستند که هر ساله هزاران نفر را به این منطقه جذب می‌کند.

• ژوژوانگ، چین: این شهر که قدیمی‌ترین شهر آبی چین محسوب می‌شود، ظاهر باستانی خود را به خوبی حفظ کرده است. خیابان‌های اصلی آن همان مسیرهای آبی هستند و پل‌های سنگی با قدمت چند صد ساله از ویژگی‌های بارز آن است.

• بانکوک، تایلند: پایتخت تایلند نیز لقب "ونیز شرق" را یدک می‌کشد. سیستم کانال‌های این شهر که "کلانگ" نامیده می‌شود، هنوز نقش مهمی در زندگی شهری ایفا می‌کند و بازارهای شناور آن از جاذبه‌های اصلی شهر است.

• کان تو، ویتنام: بزرگ‌ترین شهر در دلتای رود مکونگ، با شبکه‌ای وسیع از آبراه‌ها و بازارهای شناور پرجنب‌وجوش شناخته می‌شود.

قاره آمریکا و آفریقا

• تیگره، آرژانتین: در نزدیکی بوئنوس آیرس، شهری قرار دارد که بر روی صدها جزیره کوچک در دلتای رود پارانا ساخته شده و معماری متنوعی از خانه‌های چوبی تا عمارت‌های مجلل را به نمایش می‌گذارد.

• گانوی، بنین: این شهر که به "ونیز آفریقا" شهرت دارد، بزرگترین شهر آبی در این قاره است و تمام ساختمان‌های آن بر روی پایه‌های چوبی در میان آب‌های دریاچه نوکوئه ساخته شده‌اند.

خلاصه

در حالی که ونیز به عنوان معیاری برای شهرهای کانالی باقی می‌ماند، ده‌ها شهر دیگر در سراسر جهان وجود دارند که هر کدام تجربه‌ای منحصر به فرد از زندگی بر روی آب را ارائه می‌دهند. این گزارش نشان می‌دهد که چگونه شهرهای مختلف، از اروپا تا آسیا و فراتر از آن، آب را به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از بافت شهری و فرهنگی خود پذیرفته‌اند.

پنج نمونه برجسته که به تفصیل بررسی شدند، شیوجا در ایتالیا، آمستردام در هلند، بروژ در بلژیک، سوژو در چین و آلاپوژا در هند هستند.

• شیوجا، به عنوان "خواهر کوچک ونیز"، تجربه‌ای اصیل‌تر و آرام‌تر از زندگی در تالاب ونتزیا را با هویتی قوی به عنوان یک بندر ماهیگیری فعال ارائه می‌دهد.
• آمستردام، "ونیز شمال"، یک شاهکار برنامه‌ریزی شهری از قرن هفدهم است که کانال‌های متحدالمرکز آن برای اهداف تجاری، دفاعی و گسترش شهری ساخته شدند و امروزه در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارند.
• بروژ، یکی دیگر از "ونیزهای شمال"، نمونه‌ای بی‌نظیر از یک شهر تجاری قرون وسطایی است که افول اقتصادی آن به طور ناخواسته به حفظ معماری گوتیک و کانال‌های تاریخی‌اش منجر شد و امروزه به یک مقصد گردشگری رمانتیک تبدیل شده است.
• سوژو، "ونیز شرق"، تاریخ غنی خود را به عنوان پایتخت ابریشم از طریق پیوند هنرمندانه میان کانال‌های باستانی، باغ‌های کلاسیک ثبت‌شده در یونسکو و پل‌های سنگی شاعرانه به نمایش می‌گذارد.
• آلاپوژا، یکی دیگر از "ونیزهای شرق"، با شبکه وسیع و عمدتاً طبیعی مرداب‌هایش (Backwaters) و قایق‌های خانگی سنتی (Kettuvallam)، تجربه‌ای بی‌نظیر از همزیستی با طبیعت و فرهنگ بومی کرالا را فراهم می‌کند.

از شهرهای قرون وسطایی اروپا مانند بروژ گرفته تا بازارهای شناور پر جنب و جوش بانکوک، این شهرها ثابت می‌کنند که جذابیت زندگی در کنار آب، پدیده‌ای جهانی است که در هر گوشه از دنیا، داستانی متفاوت برای گفتن دارد.