گردش در کتابخانه بریتانیا، گنجینه دانش جهان - مجله آزمون اول

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

 آیا کتابخانه بریتانیا بزرگ‌ترین کتابخانه دنیاست؟

کتابخانه بریتانیا (The British Library) به عنوان کتابخانه ملی پادشاهی متحده، اغلب به عنوان بزرگ‌ترین کتابخانه جهان شناخته می‌شود. این ادعا بر اساس تعداد اقلام موجود در مجموعه آن است که بین 170 تا 200 میلیون مورد تخمین زده می‌شود. این مجموعه عظیم شامل کتاب‌ها، نسخه‌های خطی، مجلات، روزنامه‌ها، نقشه‌ها، تمبرها، اسناد ثبت اختراع، و ضبط‌های صوتی و تصویری به بیش از 400 زبان زنده دنیا است.

با این حال، عنوان "بزرگ‌ترین کتابخانه" بستگی به معیار سنجش دارد. کتابخانه کنگره آمریکا نیز رقیب اصلی این عنوان است و بر اساس برخی معیارها، مانند حجم قفسه‌ها، بزرگ‌تر محسوب می‌شود. اما بر اساس تعداد کل موارد فهرست‌بندی شده، کتابخانه بریتانیا جایگاه نخست را در اختیار دارد. صرف نظر از رتبه‌بندی، وسعت و تنوع مجموعه آن، این کتابخانه را به یک منبع بی‌بدیل برای پژوهشگران، دانشگاهیان و علاقه‌مندان به دانش در سراسر جهان تبدیل کرده است.

تاریخچه و تأسیس: از مجموعه شخصی تا نهاد ملی یکپارچه

ریشه‌های کتابخانه بریتانیا به قرن هجدهم بازمی‌گردد، اما شکل‌گیری آن به عنوان یک نهاد مستقل و جامع، حاصل یک فرآیند ادغام استراتژیک در قرن بیستم بود.

• سنگ بنای اولیه: مجموعه سِر هانس اسلون

  • در سال 1753، با درگذشت سِر هانس اسلون (Sir Hans Sloane)، پزشک و طبیعت‌شناس برجسته، گنجینه‌ای عظیم شامل بیش از 71,000 شیء به ملت بریتانیا وصیت شد.
  • این مجموعه شامل حدود 40,000 کتاب چاپی، 7,000 نسخه خطی، نمونه‌های تاریخ طبیعی و آثار باستانی بود. شرط اسلون برای این هدیه، پرداخت مبلغ 20,000 پوند به وراث او بود که ارزشی بسیار کمتر از ارزش واقعی مجموعه داشت.
  • در همان سال، پارلمان بریتانیا با تصویب قانونی، این مجموعه را پذیرفت و با ادغام آن با دو کتابخانه مهم دیگر-کتابخانه کاتن (Cotton library) و کتابخانه هارلی (Harleian library)-موزه بریتانیا را رسماً تأسیس کرد.
  • بخش کتاب‌ها و نسخ خطی این موزه، که به «کتابخانه موزه بریتانیا» شهرت یافت، هسته اولیه کتابخانه ملی آینده را تشکیل داد. در سال 1757، جورج دوم، پادشاه وقت، نیز کتابخانه سلطنتی قدیم (Old Royal Library) را به این مجموعه اهدا کرد که به غنای هرچه بیشتر آن افزود.

• تأسیس رسمی کتابخانه بریتانیا: ادغام تخصص‌ها

  • ایده تأسیس یک کتابخانه ملی متمرکز، ریشه در گزارش «کمیته کتابخانه‌های ملی» در سال 1969 داشت. سرانجام، بر اساس "قانون کتابخانه بریتانیا" در سال 1972، این کتابخانه در 1 ژوئیه 1973 به عنوان یک نهاد مستقل تأسیس شد.
  • کتابخانه بریتانیا از ادغام چندین موسسه معتبر با کارکردهای تخصصی به وجود آمد :
    • کتابخانه موزه بریتانیا: به عنوان هسته اصلی و کتابخانه مرجع عظیم، که به واسطه قانون واسپاری قانونی، گنجینه‌ای بی‌نظیر از منابع چاپی بریتانیا را در اختیار داشت.
    • کتابخانه ملی مرکزی (National Central Library - NCL): این موسسه که در سال 1916 تأسیس شد، به عنوان مرکز ملی امانت بین‌کتابخانه‌ای در حوزه علوم انسانی و اجتماعی فعالیت می‌کرد. وظیفه آن ایجاد شبکه‌ای برای به اشتراک‌گذاری منابع میان کتابخانه‌های مختلف و تهیه فهرست‌هایگان (Union Catalogue) بود.
    • کتابخانه ملی امانی برای علوم و فناوری (National Lending Library for Science and Technology - NLLST): این مرکز که در سال 1961 در بوستون اسپا تأسیس شد، بر تأمین سریع اسناد علمی و فنی برای جامعه پژوهشی و صنعتی متمرکز بود و پاسخی به نیاز روزافزون به اطلاعات تخصصی پس از جنگ جهانی دوم بود.
    • سازمان کتابشناسی ملی بریتانیا (British National Bibliography - BNB): این سازمان از سال 1950 مسئولیت انتشار فهرست هفتگی کتاب‌های جدید منتشر شده در بریتانیا را بر عهده داشت و در توسعه استانداردهای فهرست‌نویسی رایانه‌ای مانند UK MARC پیشگام بود.
  • این ادغام، دانش تخصصی در زمینه کتابداری مرجع، شبکه امانت بین‌کتابخانه‌ای، تأمین اسناد علمی و زیرساخت کتابشناسی ملی را زیر یک سقف واحد گرد آورد. در سال‌های بعد، کتابخانه و مرکز اسناد اداره هند (India Office Library) در سال 1982 و مؤسسه ضبط صدای بریتانیا (که به بایگانی ملی صدا تغییر نام داد) در سال 1983 نیز به این مجموعه پیوستند که به ویژه ادغام اول، گنجینه آثار فارسی و شرقی را به شدت غنی ساخت و ادغام دوم، میراث شنیداری ملت را به مجموعه افزود.

مجموعه و گنجینه‌ها: اقیانوسی از اطلاعات

عظمت کتابخانه بریتانیا بیش از هر چیز در مجموعه آن نهفته است. اگر فردی تصمیم بگیرد هر روز پنج مورد از این مجموعه را ببیند، اتمام آن حدود 80 هزار سال طول خواهد کشید.

• اندازه و گستردگی:

  • تعداد اقلام: بین 170 تا 200 میلیون مورد.
  • کتاب‌ها: حدود 25 میلیون جلد کتاب چاپی.
  • نسخ خطی: بیش از 350 هزار نسخه خطی، شامل آثاری با قدمت بیش از 300 سال پیش از میلاد.
  • قفسه‌بندی: طول قفسه‌های این کتابخانه به بیش از 746 کیلومتر می‌رسد و سالانه حدود 8 کیلومتر به آن افزوده می‌شود.

• قانون واسپاری (Legal Deposit): یکی از دلایل اصلی رشد مداوم این مجموعه، قانون واسپاری است. طبق این قانون، ناشران در بریتانیا و ایرلند موظف‌اند یک نسخه از هر اثر چاپی خود را به صورت رایگان به کتابخانه بریتانیا تحویل دهند. این قانون در سال 2013 با تصویب «مقررات واسپاری قانونی آثار غیرچاپی» گسترش یافت و شامل محتوای دیجیتال مانند وب‌سایت‌ها نیز شد.

• گنجینه‌های برجسته:این کتابخانه میزبان برخی از مهم‌ترین اسناد تاریخ بشر است. علاوه بر آثاری چون مگنا کارتا و انجیل گوتنبرگ، گنجینه‌های زیر از برجستگی ویژه‌ای برخوردارند:

  • انجیل‌های لیندیسفارن (Lindisfarne Gospels):

    • تاریخچه و اهمیت: این نسخه دست‌نویس تذهیب‌شده از چهار انجیل، در حدود سال‌های 715 تا 720 میلادی در صومعه لیندیسفارن خلق شد. این اثر به افتخار «سنت کاتبرت» و احتمالاً توسط راهبی به نام «اِدفریث» کتابت شده است. در قرن دهم، ترجمه‌ای کلمه به کلمه به زبان انگلیسی باستان بین خطوط لاتین آن اضافه شد که آن را به قدیمی‌ترین ترجمه موجود انجیل به زبان انگلیسی تبدیل کرده است.
    • ویژگی‌های هنری: این اثر نمونه‌ای برجسته از هنر «هابیرنو-ساکسون» است که ترکیبی از هنر سلتی، آنگلوساکسون و مدیترانه‌ای را به نمایش می‌گذارد. صفحات فرش (Carpet Pages) با نقوش هندسی پیچیده و رنگارنگ، از ویژگی‌های شاخص آن است.
    • مسیر راهیابی به کتابخانه: پس از حملات وایکینگ‌ها، کتاب از لیندیسفارن خارج شد و در قرن هفدهم توسط «سر رابرت کاتن» خریداری شد. مجموعه کاتن هسته اصلی موزه بریتانیا را تشکیل داد و با تأسیس کتابخانه بریتانیا در سال 1973، این اثر به آنجا منتقل شد.

  • اولین نسخه چاپی نمایشنامه‌های شکسپیر (First Folio):

    • تاریخچه و اهمیت: این مجموعه که در سال 1623، هفت سال پس از مرگ شکسپیر، توسط دوستانش منتشر شد، 18 نمایشنامه از جمله «مکبث»، «شب دوازدهم» و «طوفان» را از خطر نابودی نجات داد. این کتاب برای اولین بار آثار شکسپیر را در سه ژانر کمدی، تاریخی و تراژدی دسته‌بندی کرد.
    • ویژگی‌ها و نسخه‌ها: از حدود 750 نسخه اولیه، تنها 235 نسخه باقی مانده است. کتابخانه بریتانیا با داشتن پنج نسخه، یکی از مهم‌ترین مراکز نگهداری این اثر است. به دلیل تصحیحات حین چاپ، هیچ دو نسخه‌ای کاملاً یکسان نیستند.
    • مسیر راهیابی به کتابخانه: یکی از کامل‌ترین نسخه‌های موجود در کتابخانه، بخشی از مجموعه کتاب‌های شاه جورج سوم بود که در سال 1823 به ملت اهدا شد.

  • مجموعه کتاب‌های شاه جورج سوم (King George III's Collection):

    • این مجموعه که یکی از مهم‌ترین کتابخانه‌های دوران روشنگری است، در برج شیشه‌ای مرکزی ساختمان سنت پانکراس نگهداری می‌شود.
    • این مجموعه شامل بیش از 65,000 جلد کتاب چاپی است که توسط جورج چهارم در سال 1823 به ملت بریتانیا اهدا شد. محتوای آن شامل آثار کلاسیک، تاریخ و نمونه‌های نادری از چاپ‌های اولیه مانند یک نسخه از انجیل گوتنبرگ و اولین نسخه چاپی «حکایت‌های کنتربری» است.

  • گنجینه هنر اسلامی و نسخ خطی فارسی:

    • این مجموعه عظیم حاصل ادغام منابع موزه بریتانیا و مجموعه بسیار غنی "کتابخانه دفتر هند" است. این آثار عمدتاً توسط دیپلمات‌ها و مقامات بریتانیایی از ایران، هند و آسیای مرکزی گردآوری شده‌اند.
    • مجموعه فارسی شامل بیش از 11,000 نسخه خطی و حدود 47,600 کتاب چاپی فارسی است. از برجسته‌ترین آثار آن می‌توان به شاهنامه لندن، نسخه‌های نفیس خمسه نظامی و آثار ارزشمند دوره تیموری و گورکانی اشاره کرد.

  • بایگانی صوتی کتابخانه بریتانیا (British Library Sound Archive):

    • تاریخچه: این بایگانی از «مؤسسه ضبط صدای بریتانیا» که در سال 1955 تأسیس شده بود، ریشه می‌گیرد. این موسسه در سال 1983 با کتابخانه بریتانیا ادغام شد و به «بایگانی ملی صدا» تغییر نام داد.
    • گستردگی و محتوا: این بایگانی با بیش از 6.5 میلیون ضبط، یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های صوتی جهان است. محتوای آن شامل موسیقی (کلاسیک، پاپ، جاز، سنتی)، تاریخ شفاهی، ادبیات و نمایش، صداهای حیات وحش و لهجه‌ها و گویش‌ها است.
    • موارد برجسته: این مجموعه شامل موارد نادری مانند تنها صدای ضبط‌شده از فلورانس نایتینگل (1890)، اولین موسیقی تولیدشده توسط کامپیوتر آلن تورینگ (1951)، آخرین آوای یک گونه پرنده منقرض‌شده (1987) و پروژه هزاره بانک حافظه (مجموعه عظیم تاریخ شفاهی) است.

ساختمان‌ها: معماری نمادین و لجستیک هوشمند

کتابخانه بریتانیا در دو مکان اصلی فعالیت می‌کند که هر یک نقشی حیاتی در عملکرد آن دارند: یکی ویترین فرهنگی و دیگری قلب تپنده لجستیک.

• ساختمان سنت پانکراس، لندن (St Pancras):

  • این بنا که در سال 1998 توسط ملکه الیزابت دوم افتتاح شد، بزرگ‌ترین بنای عمومی ساخته‌شده در بریتانیا در قرن بیستم است.
  • در قلب این ساختمان، برج شیشه‌ای شش طبقه پادشاه (King's Library Tower) قرار دارد. این برج شیشه‌ای و برنزی که توسط معمار بنا، کالین سنت جان ویلسون، طراحی شده، به عنوان مرکز بصری، معنوی و ستون فقرات فکری ساختمان عمل می‌کند.
  • این برج به طور خاص برای نگهداری مجموعه کتاب‌های شاه جورج سوم ساخته شده و با نمایان ساختن این گنجینه، نمادی از شفافیت و دسترسی به دانش در قلب کتابخانه و ملت است.

• مرکز بوستون اسپا، یورکشایر (Boston Spa):

  • این مرکز که در محل یک کارخانه مهمات‌سازی جنگ جهانی دوم بنا شده، انبار اصلی و مرکز تأمین مدرک کتابخانه (Document Supply Service) است. حدود 70 درصد از مجموعه چاپی در این مکان نگهداری می‌شود.
  • سیستم بازیابی خودکار و رباتیک: برای مدیریت میلیون‌ها آیتم، این مرکز از یک سیستم ذخیره‌سازی و بازیابی خودکار پیشرفته بهره می‌برد.
    • اقلام در بیش از 140,000 محفظه بارکدگذاری شده در یک فضای عظیم با شرایط محیطی کنترل‌شده نگهداری می‌شوند: دمای 14 درجه سانتی‌گراد، رطوبت 50 درصد و سطح پایین اکسیژن (حدود 15٪) برای پیشگیری از آتش‌سوزی.
    • هفت جرثقیل رباتیک غول‌پیکر در این انبار حرکت کرده و بر اساس درخواست، محفظه مورد نظر را پیدا کرده و به ایستگاه کاری اپراتور انسانی تحویل می‌دهند.
  • فرآیند لجستیکی از یورکشایر تا لندن:
    1. پژوهشگر درخواستی را از طریق کاتالوگ آنلاین ثبت می‌کند که به «سیستم مدیریت انبار» (WMS) در بوستون اسپا ارسال می‌شود.
    2. جرثقیل رباتیک، محفظه حاوی آیتم را بازیابی کرده و به اپراتور تحویل می‌دهد.
    3. اپراتور، مدرک را اسکن کرده و برای ارسال آماده می‌کند.
    4. هر شب، حدود هزار آیتم درخواستی به صورت زمینی به سنت پانکراس ارسال می‌شود.
    5. مدرک درخواستی ظرف 48 ساعت پس از ثبت سفارش، در اتاق مطالعه لندن به دست پژوهشگر می‌رسد.

خدمات، دسترسی و میراث دیجیتال

کتابخانه بریتانیا دو نوع تجربه کاملاً متفاوت را برای بازدیدکنندگان و پژوهشگران ارائه می‌دهد: بازدید عمومی از گالری‌ها و استفاده تخصصی از اتاق‌های مطالعه.

• بازدید عمومی در مقابل دسترسی تخصصیدسترسی به کتابخانه به دو شکل کاملاً مجزا امکان‌پذیر است:

• کارت مطالعه (Reader Pass): مراحل، شرایط و امکاناتبرای دسترسی به اتاق‌های مطالعه و منابع تحقیقاتی، دریافت کارت مطالعه الزامی است.

  • مراحل دریافت:
    1. پیش-ثبت‌نام آنلاین: متقاضیان ابتدا فرم مربوطه را در وب‌سایت کتابخانه تکمیل می‌کنند.
    2. مراجعه حضوری: برای تکمیل فرآیند، باید شخصاً به دفتر ثبت‌نام در لندن یا یورکشایر مراجعه کنید.
    3. ارائه دلیل تحقیق: باید نیاز پژوهشی خود به منابع کتابخانه را توضیح دهید.
  • مدارک مورد نیاز: شما باید مدارک شناسایی اصلی برای اثبات هویت و آدرس ارائه دهید (مانند گذرنامه و یک قبض بانکی یا خدماتی).
  • امکانات کارت: دسترسی به تمام اتاق‌های مطالعه، امکان سفارش منابع از قبل، و استفاده از پایگاه‌های داده تخصصی.

• حفظ میراث دیجیتال و دسترسی آنلاینبا ورود به عصر دیجیتال، کتابخانه نقش خود را به حوزه آنلاین نیز گسترش داده است.

  • پروژه‌های دیجیتالی‌سازی: این کتابخانه با همکاری شرکت‌هایی مانند گوگل، صدها هزار کتاب را اسکن و آنلاین کرده است. بخش مهمی از نسخ خطی فارسی نیز دیجیتالی شده‌اند.
  • آرشیو وب بریتانیا (UK Web Archive): این پروژه با هدف جلوگیری از "سیاهچاله دیجیتال" در حافظه ملی راه‌اندازی شده است. این آرشیو وب‌سایت‌های بریتانیایی را به صورت دوره‌ای و موضوعی جمع‌آوری و نگهداری می‌کند.

خلاصه

کتابخانه بریتانیا، کتابخانه ملی پادشاهی متحده، یکی از برجسته‌ترین نهادهای فرهنگی و پژوهشی جهان است. اگرچه عنوان "بزرگ‌ترین کتابخانه جهان" میان آن و کتابخانه کنگره آمریکا مورد بحث است، مجموعه آن با بیش از 170 میلیون قلم، از نظر تعداد و تنوع بی‌نظیر است.

ریشه‌های این نهاد به سال 1753 و مجموعه سِر هانس اسلون بازمی‌گردد، اما شکل‌گیری آن به عنوان یک نهاد مدرن و یکپارچه در 1 ژوئیه 1973 و بر اساس قانون 1972 صورت گرفت. این کتابخانه از ادغام چندین موسسه تخصصی از جمله کتابخانه موزه بریتانیا (مرجع)، کتابخانه ملی مرکزی (امانت بین‌کتابخانه‌ای)، کتابخانه ملی امانی برای علوم و فناوری (تأمین اسناد علمی)، سازمان کتابشناسی ملی بریتانیا (فهرست‌نویسی)، کتابخانه دفتر هند و بایگانی ملی صدا به وجود آمد.

مجموعه آن شامل گنجینه‌هایی با اهمیت جهانی است، از جمله انجیل‌های لیندیسفارن (شاهکار هنر آنگلوساکسون)، پنج نسخه از اولین نسخه چاپی نمایشنامه‌های شکسپیر، مجموعه کتاب‌های شاه جورج سوم، و بایگانی صوتی بریتانیا با بیش از 6.5 میلیون ضبط که شامل صدای فلورانس نایتینگل و اولین موسیقی کامپیوتری است.

این مجموعه عظیم در دو مکان اصلی مدیریت می‌شود: ساختمان نمادین سنت پانکراس در لندن که ویترین فرهنگی کتابخانه است و مرکز بوستون اسپا در یورکشایر که انبار اصلی و مرکز لجستیک پیشرفته آن محسوب می‌شود. در یورکشایر، یک سیستم انبارداری تمام خودکار و رباتیک، با کنترل دقیق شرایط محیطی، وظیفه نگهداری و بازیابی میلیون‌ها آیتم را بر عهده دارد و روزانه اقلام درخواستی را به لندن ارسال می‌کند.

دسترسی به منابع به دو صورت بازدید عمومی از گالری‌ها و دسترسی تخصصی برای پژوهشگران از طریق «کارت مطالعه» امکان‌پذیر است. این نهاد با تکیه بر تاریخ غنی خود و نگاهی به آینده، از طریق پروژه‌های دیجیتالی‌سازی گسترده و «آرشیو وب بریتانیا»، نقش حیاتی خود را در حفظ میراث مکتوب، صوتی و دیجیتال بشری برای نسل‌های حال و آینده ایفا می‌کند.