فستیوال شب روشن (Nuit Blanche) در کانادا: شبی که هنر شهر را بیدار نگه می دارد - مجله آزمون اول

جهت دریافت مشاوره سفر با تور کانادا با ما همراه باشید.

تاریخچه و مفهوم: از پاریس تا کانادا

شکل‌گیری در پاریس: هنری برای همه

ایده فستیوال شب روشن در شکل مدرن خود در سال 2002 در پاریس متولد شد. این رویداد با ابتکار ژان بلز (Jean Blaise)، هنرمند و مدیر فرهنگی، و با حمایت کریستف ژیرار (Christophe Girard)، معاون فرهنگی شهردار وقت پاریس، و ژان-ژاک آیلاگون، وزیر فرهنگ وقت فرانسه، راه‌اندازی شد. هدف اصلی، شکستن موانع سنتی میان مردم و هنر و «دموکراتیزه کردن هنر معاصر» بود. در این شب، موزه‌ها، گالری‌ها و موسسات فرهنگی درهای خود را به صورت رایگان به روی عموم باز می‌کنند و هنرمندان آثار خود را در خیابان‌ها، پارک‌ها و مکان‌های غیرمنتظره به نمایش می‌گذارند تا هنر را از انحصار نخبگان خارج کرده و به قلب جامعه بیاورند.

ورود و گسترش در کانادا

کانادا یکی از اولین کشورهایی بود که ایده شب روشن را با آغوش باز پذیرفت.

• مونترال، پیشگام شب روشن: مونترال اولین شهر در آمریکای شمالی بود که این مفهوم را پذیرفت و اولین دوره آن را در سال 2003 به عنوان بخشی از فستیوال بزرگ زمستانی «مونترال آن لومیر» (Montréal en Lumière) برگزار کرد.
• تورنتو و موفقیت چشمگیر: در 30 سپتامبر 2006، تورنتو اولین دوره «شب روشن» خود را برگزار کرد که با حضور 425٬000 نفر، یک موفقیت بزرگ بود. این استقبال به حدی بود که دیوید میلر، شهردار وقت تورنتو، حمایت قاطعانه‌ای برای برگزاری سالانه این رویداد انجام داد.
• گسترش به دیگر شهرها: به تدریج شهرهای متعدد دیگری در سراسر کانادا نسخه‌های محلی خود از این فستیوال را راه‌اندازی کردند. هالیفکس از سال 2008 رویداد مشابهی با نام «Nocturne: Art at Night» برگزار می‌کند. وینیپگ اولین دوره خود را در سال 2010 به عنوان بخشی از رویداد «روزهای فرهنگ» (Culture Days) آغاز کرد. شهرهای دیگری مانند ادمونتون (2015) و ساسکاتون (2014) نیز به این جریان پیوستند.

تأثیرات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی

تأثیرات اقتصادی

فستیوال شب روشن یک محرک اقتصادی قابل توجه برای شهرهای میزبان است.

• در تورنتو، از سال 2006، این رویداد بیش از 529 میلیون دلار تأثیر اقتصادی برای شهر به همراه داشته است. این رویداد هر ساله بیش از یک میلیون بازدیدکننده جذب می‌کند که حدود 200,000 نفر از آنها گردشگرانی از خارج از منطقه تورنتو بزرگ هستند و درآمد قابل توجهی برای کسب‌وکارهای محلی، هتل‌ها و رستوران‌ها ایجاد می‌کنند.
• در مونترال، شب روشن به عنوان بخشی از فستیوال بزرگتر «MONTRÉAL EN LUMIÈRE»، به تقویت اقتصاد شبانه شهر کمک شایانی می‌کند؛ اقتصادی که در سال 2019، 2.4 میلیون گردشگر را به خود جذب کرد و هزینه‌ای معادل 909 میلیون دلار را به همراه داشت. این رویداد به تنهایی حدود 350,000 نفر را در یک شب به خیابان‌ها می‌کشاند.
• در وینیپگ، اگرچه آمار مشخصی برای خود رویداد در دسترس نیست، اما بخش هنر و فرهنگ در استان منیتوبا در سال 2023 حدود 1.75 میلیارد دلار به تولید ناخالص داخلی کمک کرده و بیش از 20,000 شغل ایجاد نموده است که نشان از اهمیت این‌گونه رویدادها دارد.

تأثیرات فرهنگی و اجتماعی

مهم‌ترین تأثیر فرهنگی شب روشن، «دموکراتیزه کردن هنر» است. این فستیوال با ارائه رایگان هنر معاصر در فضاهای عمومی، موانع ورود به گالری‌ها و موزه‌ها را از بین می‌برد و هنر را برای همه، صرف‌نظر از پیشینه اجتماعی و اقتصادی، در دسترس قرار می‌دهد.

• بازکشف شهر: این رویداد شهروندان را تشویق می‌کند تا با نگاهی خلاقانه به فضاهای شهری آشنای خود بنگرند و آن‌ها را از نو کشف کنند.
• تقویت جامعه: حضور گسترده مردم در خیابان‌ها در طول شب، حس تعلق به جامعه و امنیت را تقویت می‌کند و شهر را به یک فضای اجتماعی پرجنب‌وجوش تبدیل می‌سازد.
• بستری برای گفتگو: شب روشن فضایی برای پرداختن به موضوعات اجتماعی و تاریخی مهم فراهم می‌کند. به عنوان مثال، پروژه‌هایی به تاریخ کانادایی‌های ژاپنی‌تبار و مصادره اموالشان در تورنتو ، حقوق آب و اهمیت آن برای بومیان در وینیپگ و روایت‌های هنرمندان بومی در مونترال پرداخته‌اند.

ساختار و اجرا در شهرهای کلیدی: مدل‌های متفاوت

تورنتو: مدل متمرکز شهری

شب روشن تورنتو که بزرگترین رویداد هنر معاصر در آمریکای شمالی است، مستقیماً توسط واحد رویدادهای فرهنگی شهرداری تورنتو (City's Cultural Events Unit) و با همکاری جامعه هنری تولید می‌شود.

• مدیریت و انتخاب آثار: این مدل به شهر امکان می‌دهد تا یک چشم‌انداز هنری مشخص را دنبال کند.
  • مدیر هنری (Artistic Director): شهرداری از طریق یک فراخوان عمومی، مدیر هنری را برای یک دوره مشخص (معمولاً دو ساله) انتخاب می‌کند. این فرد مسئول تعریف تم سالانه، کمک به انتخاب کیوریتورها و پروژه‌ها و ایفای نقش به عنوان سخنگوی اصلی فستیوال است. این نقش یک موقعیت قراردادی با بودجه‌ای مشخص (مثلاً بین 70 تا 90 هزار دلار برای دوره 2024) است.
  • کیوریتورهای مهمان (Guest Curators): شهرداری با انتشار «فراخوان برای ابراز علاقه» (Call for Expressions of Interest)، از کیوریتورها دعوت می‌کند تا ایده‌های خود را در چارچوب تم اصلی ارائه دهند. کیوریتورهای منتخب که توسط مدیر هنری و با مشورت کارکنان شهر انتخاب می‌شوند، مسئولیت یک بخش نمایشگاهی را بر عهده می‌گیرند. این جایگاه نیز قراردادی و با دستمزد مشخص (مثلاً 20 هزار دلار به علاوه 2 هزار دلار هزینه‌های جانبی برای سال 2024) است.
• انتخاب هنرمندان: آثار از طریق دو برنامه اصلی انتخاب می‌شوند:
  • «فراخوان عمومی» (Open Call): برای هنرمندان کانادایی و بین‌المللی باز است و پروژه‌های منتخب که توسط مدیر هنری و کیوریتورها گزینش می‌شوند، تا سقف 20,000 دلار بودجه دریافت می‌کنند.
  • «پروژه‌های مستقل» (Independent Projects): مخصوص هنرمندان تورنتویی است که پروژه‌های خود را به صورت خودگردان اجرا می‌کنند و کمک‌هزینه‌ای به مبلغ 1,750 دلار دریافت می‌کنند. ارزیابی پروژه‌ها بر اساس شایستگی هنری، امکان‌سنجی و ارتباط با تم سالانه انجام می‌شود.

مونترال: ادغام در فستیوالی بزرگتر

شب روشن مونترال (Nuit blanche à Montréal) به عنوان رویداد اختتامیه فستیوال بزرگتر زمستانی «MONTRÉAL EN LUMIÈRE» برگزار می‌شود.

• مدیریت: این رویداد توسط Équipe Spectra، یک شرکت بزرگ خصوصی تولید رویداد، سازماندهی می‌شود. این ساختار باعث ماهیت غیرمتمرکز رویداد شده و بسیاری از گالری‌ها و مراکز فرهنگی نیز به صورت مستقل برنامه‌های خود را تحت چتر شب روشن ارائه می‌دهند.
• تأمین بودجه: این فستیوال از حمایت‌های مالی گسترده شرکتی و بودجه‌های دولتی به عنوان بخشی از یک فستیوال بزرگتر بهره‌مند است.

هالیفکس: مدل مستقل و جامعه‌محور (Nocturne: Art at Night)

این رویداد که خود را یک فستیوال هنری معاصر، مستقل و غیرتجاری معرفی می‌کند، ساختاری متفاوت دارد.

• مدیریت: Nocturne توسط یک سازمان غیرانتفاعی مستقل به نام «Nocturne: Art at Night Society» اداره می‌شود که توسط هیئت مدیره و تیم اجرایی کوچکی مدیریت می‌شود.
• انتخاب آثار: فرآیند انتخاب آثار چندلایه است: «پروژه‌های لنگر» (Anchor Projects) توسط یک کیوریتور مهمان انتخاب می‌شوند، «پروژه‌های فانوس» (Beacon Projects) از طریق فراخوان عمومی و توسط هیئت داوری گزینش می‌شوند، و گروه‌های اجتماعی و گالری‌ها نیز پروژه‌های خود را به صورت مستقل ارائه می‌دهند.
• تأمین بودجه: بودجه از ترکیبی از کمک‌های دولتی (محلی، استانی و فدرال)، حمایت‌های مالی شرکتی و کمک‌های مردمی تأمین می‌شود.

وینیپگ، ادمونتون و ساسکاتون: رویکردهای جامعه‌محور

این شهرها مدل‌هایی را توسعه داده‌اند که به شدت بر سازمان‌های غیرانتفاعی، مشارکت جامعه و داوطلبان متکی هستند.

• وینیپگ: شب روشن وینیپگ توسط «Culture Days Manitoba» و با مشارکت «شورای هنری وینیپگ» مدیریت می‌شود و بزرگترین رویداد از این نوع در غرب کانادا است. آثار از طریق فراخوان «Illuminate the Night» انتخاب می‌شوند که به پروژه‌های منتخب کمک‌هزینه‌ای 2,500 دلاری اعطا می‌کند.
• ادمونتون: این فستیوال که از سال 2015 آغاز شده، توسط «انجمن شب روشن ادمونتون»، یک سازمان غیرانتفاعی با هیئت مدیره داوطلب، اداره می‌شود و معمولاً به صورت دوسالانه برگزار می‌گردد. بودجه آن از ترکیبی از کمک‌های شهرداری و حامیان خصوصی تأمین می‌شود، اما گاهی با عدم قطعیت بودجه مواجه بوده است.
• ساسکاتون: این رویداد که از سال 2014 شروع به کار کرده، توسط یک هیئت مدیره کاملاً داوطلب و تنها یک کیوریتور حقوق‌بگیر اداره می‌شود. بودجه از طریق گرنت‌های دولتی (مانند میراث کانادا) و حامیان محلی تأمین می‌شود و بودجه هر پروژه معمولاً کمتر است (مثلاً حدود 750 دلار). از ویژگی‌های آن می‌توان به برگزاری رویداد «شبِ قبل از شب روشن» برای دانشجویان و گسترش برنامه به دو شب برای واجد شرایط شدن جهت دریافت گرنت‌های فدرال اشاره کرد.

هنر و اینستالیشن‌های به یادماندنی

• "دوچرخه‌های ابدی" (Forever Bicycles) اثر آی وی‌وی - تورنتو، 2013: این چیدمان عظیم که از 3,144 دوچرخه به هم پیوسته ساخته شده بود، نمادی از محیط در حال تغییر اجتماعی در چین و سراسر جهان بود و به شناخته‌شده‌ترین اثر در تاریخ این فستیوال تبدیل شد.
• "اَبر" (CLOUD) اثر کیتلیند آر.سی. براون و وین گرت: این چیدمان تعاملی که از بیش از 6000 لامپ رشته‌ای ساخته شده، به بازدیدکنندگان اجازه می‌داد با کشیدن زنجیرها، لامپ‌ها را روشن و خاموش کنند و نمونه‌ای درخشان از هنر تعاملی و استفاده از مواد بازیافتی است.
• "خلق و خوی تو، هوای من" (Your Temper, My Weather) اثر دایان بورساتو - تورنتو، 2013: در این اجرای هنری، صدها زنبوردار در یک مدیتیشن دسته‌جمعی و خاموش شرکت کردند که به شکل شاعرانه‌ای به رابطه میان انسان و طبیعت می‌پرداخت.

فرصت‌ها، چالش‌ها و انتقادات

سازگاری با همه‌گیری کووید-19 و گذار به فضای دیجیتال

با آغاز همه‌گیری، فستیوال‌ها مجبور به بازنگری در شیوه برگزاری خود شدند و به سرعت به سمت مدل‌های دیجیتال و ترکیبی حرکت کردند.

• تورنتو: در سال 2020، فستیوال به طور کامل مجازی و به مدت 10 روز برگزار شد و شامل برنامه‌هایی چون تجربیات واقعیت افزوده (AR) و واقعیت مجازی (VR)، پخش زنده 12 ساعته و دسترسی به آرشیو دیجیتال بود.
• مونترال: در سال 2021، بخش عمده برنامه‌ها آنلاین شد و شامل کارگاه‌های مجازی و اجراهای زنده بود، هرچند برخی چیدمان‌های نوری در فضای باز با رعایت محدودیت‌ها برپا شد.
• هالیفکس و وینیپگ: هالیفکس یک مدل ترکیبی (آنلاین و حضوری) را در چند روز اجرا کرد تا از تجمع جلوگیری کند. وینیپگ پس از لغو برنامه حضوری، آثار را در طول یک ماه به نمایش گذاشت و برخی را آنلاین پخش کرد.
• تأثیرات: این گذار ضمن ایجاد دسترسی جهانی، حس تعامل اجتماعی را کاهش داد. هنرمندان با چالش و فرصت تطبیق آثار خود با رسانه‌های دیجیتال روبرو شدند.

چالش‌های جاری و انتقادات

• تجاری‌سازی و ازدحام: برخی منتقدان معتقدند که رویداد به تدریج از یک فستیوال هنری به یک «مهمانی خیابانی» تبدیل شده و ازدحام شدید جمعیت، دیدن برخی آثار را دشوار می‌کند.
• مسائل مالی و دستمزد هنرمندان: با وجود بودجه‌های کلان، برخی معتقدند دستمزد هنرمندان، به ویژه در پروژه‌های مستقل، کافی نیست. خروج حامی مالی اصلی تورنتو، اسکوشیابانک (Scotiabank)، در سال 2015 نگرانی‌هایی را در مورد مقیاس هنری آثار ایجاد کرد.
  • استراتژی شهرداری تورنتو: پس از این اتفاق، شهرداری به تولیدکننده اصلی رویداد تبدیل شد و به جای یافتن یک حامی عنوان‌دار، به جذب چندین حامی مالی کوچکتر روی آورد. برخی تحلیلگران معتقدند این امر تمرکز را از «نمایش‌های عظیم» به سمت «آثار مشارکتی و صداهای متنوع» تغییر داد، هرچند برخی هنرمندان نگران کاهش بودجه مستقیم پروژه‌ها بودند.
• محرومیت جغرافیایی و حذف اسکاربرو: تصمیم شهر تورنتو برای عدم برگزاری بخش اصلی فستیوال در منطقه اسکاربرو برای سال 2025 با واکنش‌های منفی گسترده‌ای روبرو شد. هنرمندان و ساکنان محلی این تصمیم را یک «بی‌احترامی» و عقب‌گرد از مأموریت شهر برای ارائه فرصت‌های فرهنگی برابر دانستند.

خلاصه

فستیوال شب روشن (Nuit Blanche) یک رویداد فرهنگی سالانه و شبانه است که با ارائه رایگان هنر معاصر در فضاهای عمومی، شهرها را به گالری‌های زنده تبدیل می‌کند. این فستیوال که در سال 2002 در پاریس با هدف دموکراتیزه کردن هنر آغاز شد، به سرعت به یک پدیده جهانی تبدیل گشت.

در کانادا، این جنبش با پیشگامی مونترال (2003) آغاز شد و در شهرهای بزرگ دیگری مانند تورنتو (2006)، هالیفکس (2008)، وینیپگ (2010)، ساسکاتون (2014) و ادمونتون (2015) گسترش یافت. این رویداد تأثیرات قابل توجهی داشته است:

• تأثیر اقتصادی: در تورنتو، این رویداد از سال 2006 بیش از 529 میلیون دلار تأثیر اقتصادی داشته است.
• تأثیر فرهنگی-اجتماعی: با «دموکراتیزه کردن هنر»، ایجاد حس تعلق اجتماعی و فراهم آوردن بستری برای گفتگوهای مهم، درک عمومی از هنر و فضای شهری را تغییر داده است.

هر شهر مدل مدیریتی متفاوتی را اتخاذ کرده است:

• تورنتو: یک مدل متمرکز شهری که توسط خود شهرداری تولید می‌شود و دارای ساختار حاکمیتی دقیق برای انتخاب مدیر هنری و کیوریتورها است.
• مونترال: یک مدل تجاری-ادغام‌شده که توسط یک شرکت خصوصی به عنوان بخشی از فستیوال بزرگتر برگزار می‌شود.
• هالیفکس، ادمونتون و ساسکاتون: مدل‌های مستقل و جامعه‌محور که توسط سازمان‌های غیرانتفاعی و با تکیه بر داوطلبان و بودجه‌های ترکیبی (دولتی و خصوصی) اداره می‌شوند و عمیقاً در جوامع محلی خود ریشه دارند.

این فستیوال با چالش‌های مهمی روبرو است. در دوران همه‌گیری کووید-19، با موفقیت به مدل‌های مجازی و ترکیبی روی آورد. با این حال، مسائلی چون تجاری‌سازی ، کاهش بودجه و استراتژی‌های مالی پس از خروج حامیان بزرگ ، و محرومیت جغرافیایی، مانند حذف بحث‌برانگیز منطقه اسکاربرو از برنامه تورنتو 2025، آینده این پدیده فرهنگی قدرتمند را شکل خواهد داد.