غار نمکدان قشم: دومین غار نمکی طولانی جهان و گنجینه ای از تاریخ، فرهنگ و مدیریت پایدار - مجله آزمون اول

برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.

رقابت بر سر عنوان طولانی‌ترین غار نمکی: نمکدان در برابر ملهام

در سال 2019، با نقشه‌برداری کامل از غار ملهام در اسرائیل، رکورد طولانی‌ترین غار نمکی جهان جابجا شد. با این حال، مقایسه این دو پدیده، تفاوت‌های بنیادین و اهمیت ویژه غار نمکدان را آشکارتر می‌کند.

اگرچه غار ملهام از نظر طول پیشی گرفته، اما غار نمکدان با قدمت بیش از نیم میلیارد سال، یک پدیده زمین‌شناسی باستانی و موزه‌ای طبیعی از دوران پیش از کامبرین است، در حالی که غار ملهام از نظر زمین‌شناسی بسیار جوان محسوب می‌شود.

تاریخچه کشف و دانش بومی

اکتشاف علمی (1377) و ماجرای "غار سه مرد برهنه"

تا پیش از سال 1377 شمسی (1998 میلادی)، غار نمکدان در سطح جهانی پدیده‌ای ناشناخته بود. در این سال، یک پروژه تحقیقاتی مشترک میان زمین‌شناسان دانشگاه شیراز و متخصصانی از دانشگاه چارلز پراگ و آکادمی علوم جمهوری چک، منجر به کشف و نقشه‌برداری از آن شد. این تیم به سرپرستی پروفسور پاول بوساک (Pavel Bosák) و با حضور دانشجویانش میخال فیلیپی (Michal Filippi) و ییری بروتانس (Jiří Bruthans)، در پروژه‌ای گسترده، 16 گنبد نمکی را در جنوب ایران بررسی و بیش از 60 غار را کشف کردند.

یکی از بزرگترین چالش‌های تیم، عبور از حوضچه‌های آب اشباع از نمک در اعماق غار بود. سه زمین‌شناس اهل چک برای ادامه نقشه‌برداری، مجبور به شنا در این آب‌های بسیار شور شدند. آن‌ها می‌دانستند که اگر با لباس وارد آب شوند، رسوب سریع کریستال‌های نمک، لباس‌هایشان را خشک، سخت، سنگین و شبیه به یک تکه چوب کرده و حرکت را غیرممکن می‌سازد. به همین دلیل، تصمیم گرفتند این مسیر را بدون لباس شنا کنند. این ماجرای واقعی، که یک افسانه محلی نیست، باعث شد که این غار در سطح بین‌المللی به نام "غار سه مرد برهنه" (Cave of the Three Nudes) یا "غار نمکی 3N" نیز شهرت یابد.

دانش بومی و روایت‌های محلی پیش از اکتشاف علمی

پیش از اکتشافات علمی، این غار برای مردم محلی جزیره، به‌ویژه ساکنان روستاهای نزدیک مانند کانی و سلخ، کاملاً شناخته‌شده بود.

• نام‌های محلی: مردم بومی این غار را با نام‌هایی چون «غار نمکدون» یا «غار کانی» (به دلیل نزدیکی به روستای کانی) می‌شناختند که نشان از ارتباط عمیق فرهنگی و جغرافیایی با این پدیده دارد.
• استفاده‌های سنتی: مردم محلی از دیرباز به خواص درمانی غار باور داشتند و از آن بهره می‌بردند. نمک آن به دلیل خلوص بالا به عنوان بهترین نمک خوراکی و "نمک طبی" استفاده می‌شد. تنفس در فضای غار (نمک‌درمانی) برای بهبود بیماران مبتلا به آسم و مشکلات تنفسی مفید دانسته می‌شد و از چشمه آب نمک جاری از غار برای آب‌درمانی استفاده می‌کردند.
• باورها و داستان‌ها: با وجود غنای فرهنگ شفاهی در قشم، اطلاعات مدونی از افسانه‌های خاص در مورد موجودات اسرارآمیز در غار نمکدان یافت نشده است. با این حال، برخی روایت‌های کلی بیان می‌کنند که این غار در گذشته مکانی مقدس بوده و مردم دوران باستان از آن برای برگزاری مراسم‌های خاص استفاده می‌کردند. به نظر می‌رسد عظمت خود پدیده، بیش از هر افسانه‌ای ذهن مردم را به خود مشغول کرده است.

ویژگی‌های زمین‌شناسی و ساختار داخلی

غار نمکدان در دل یک گنبد نمکی فعال به ارتفاع 237 متر از سطح دریا واقع شده است. این غار حاصل میلیون‌ها سال فرآیندهای زمین‌شناسی، یعنی نفوذ آب باران در لایه‌های نمک و انحلال آن است که باعث ایجاد دالان‌ها و تالارهای شگفت‌انگیز شده است.

• ساختار داخلی و دالان‌ها:
  • بخش ورودی: دهانه غار رو به جنوب قرار دارد و نور خورشید تا عمق حدود 20 متری آن نفوذ می‌کند. بازدید از 100 متر ابتدایی غار برای عموم گردشگران آسان و مجاز است.
  • تالارها و دالان‌ها: غار از سه دالان اصلی تشکیل شده است. اولین تالار بزرگ در فاصله 670 متری ورودی قرار دارد. دالان دوم نیازمند عبور به صورت سینه‌خیز در برخی نقاط است و دالان سوم تنها برای غارنوردان حرفه‌ای با تجهیزات کامل قابل دسترسی است. ارتفاع سقف در برخی بخش‌ها به 20 متر می‌رسد.
• ترکیبات معدنی و رگه‌های رنگی: دیواره‌های غار با قندیل‌ها و ستون‌های نمکی (استالاکتیت و استالاگمیت) تزئین شده‌اند. وجود مواد معدنی مختلف باعث ایجاد رگه‌های رنگی از سفید، زرد، صورتی، بنفش و آبی شده است. جریان آب در کف غار و رگه‌های سرخ‌رنگ ناشی از وجود رسوبات گل اخرا و ترکیبات اکسید آهن (هماتیت) است.
• نمک طبی: نمک غار از خلوص بالایی برخوردار است و حاوی عناصر ارزشمندی چون منیزیم، کلسیم، پتاسیم و روی است که به آن ارزش طبی بخشیده است.

حیات میکروبی در شرایط سخت: گنجینه‌ای برای بیوتکنولوژی

برخلاف تصور، این محیط بسیار شور، میزبان حیات است. تحقیقات علمی، تنوع بالایی از باکتری‌ها و آرکی‌های نمک‌دوست (هالوفیل) را در غار نمکدان شناسایی کرده است که پتانسیل‌های بیوتکنولوژیکی فراوانی دارند.

• گونه‌های شناسایی‌شده: مطالعات مولکولی (بر اساس ژن 16S rRNA) تنوع زیستی بالایی را نشان داده است :
  • آرکی‌ها (Archaea): عمدتاً متعلق به شاخه یوری‌آرکیوتا (Euryarchaeota) و شامل جنس‌هایی مانند Halobacterium، Haloarcula، Haloferax و Halococcus هستند.
  • باکتری‌ها (Bacteria): متعلق به شاخه‌های فرمی‌کیوتس (Firmicutes) و باکتروئیدس (Bacteroidetes)، شامل جنس‌هایی چون Aliifodinibius، Bacillus، Paraliobacillus، Aquisalibacillus و Paenibacillus می‌باشند.
• کشف گونه‌های جدید: یک یافته بسیار مهم این است که حدود 11 سویه از میکروارگانیسم‌های جدا شده، شباهت ژنتیکی کمتر از 98.7٪ با گونه‌های شناخته‌شده دارند. این آستانه‌ای است که آن‌ها را به عنوان گونه‌های بالقوه جدید برای علم معرفی می‌کند و نشان می‌دهد غار نمکدان یک کانون تنوع زیستی بومی و ناشناخته است.
• پتانسیل‌های بیوتکنولوژیکی: این میکروارگانیسم‌ها به دلیل تولید ترکیبات ارزشمند در شرایط سخت (شوری، دما و pH بالا) بسیار مورد توجه هستند :
  • آنزیم‌های صنعتی: تولید آنزیم‌های هیدرولیتیک مانند پروتئازها که در صنایع شوینده، داروسازی و خوراک دام کاربرد دارند.
  • ترکیبات زیستی: تولید بیوپلیمرها و رنگدانه‌هایی مانند کاروتنوئیدها.
  • پاک‌سازی زیستی: برخی باکتری‌ها توانایی اکسید کردن گوگرد را دارند که در صنعت فروشویی زیستی (Bioleaching) برای استخراج فلزات اهمیت دارد.

حفاظت و مدیریت: از ثبت ملی تا نگهبانان بومی

غار نمکدان به عنوان یکی از ژئوسایت‌های کلیدی «ژئوپارک جهانی قشم»، تحت حمایت یونسکو قرار دارد و نقشی حیاتی در توسعه پایدار منطقه ایفا می‌کند.

ثبت ملی و دستور قضایی برای حفاظت

• ثبت به عنوان اثر طبیعی ملی: غار نمکدان در تاریخ 8 دی‌ماه 1390 با شماره ثبت 173 به عنوان یک «اثر طبیعی ملی» در فهرست میراث طبیعی ایران به ثبت رسید. این عنوان هرگونه عملیات مخرب و تمدید پروانه‌های بهره‌برداری از معادن در حریم اثر را ممنوع می‌کند.
• دستور قضایی سال 1399: در شهریورماه 1399، در پی نگرانی‌ها از احداث سایت‌های پرورش میگو در حریم گنبد نمکی، رئیس کل دادگستری استان هرمزگان دستور توقف کامل هرگونه عملیات اجرایی در این محدوده را صادر کرد. این حکم به دلیل خطر تخریب فیزیکی غار بر اثر نفوذ آب و انحلال نمک و برای حفظ جایگاه جهانی ژئوپارک قشم صادر شد.

برنامه «ژئوگارد»: الگوی مدیریت مشارکتی با جامعه محلی

یکی از ارکان موفقیت ژئوپارک قشم، برنامه «ژئوگارد» (Geo-guard) یا «همیاران ژئوپارک» است که بر مشارکت فعال جوامع محلی استوار است.

• انتخاب و آموزش: ژئوگاردها از میان افراد بومی روستاهای مجاور مانند کانی و سلخ انتخاب شده و دوره‌های تخصصی زمین‌شناسی، راهنمایی، کمک‌های اولیه و حفاظتی را طی می‌کنند.
• وظایف: ژئوگاردهای مستقر در گنبد نمکی وظایف چندگانه‌ای از جمله حفاظت و پایش، راهنمایی گردشگران و اجرای ضوابط ورود به بخش‌های حساس غار را بر عهده دارند.
• ارزیابی موفقیت: این برنامه در بازگشت ژئوپارک قشم به فهرست جهانی یونسکو در سال 2017 نقش کلیدی داشت. پروفسور زوروس، رئیس شبکه جهانی ژئوپارک‌ها، این مدل را بهترین نمونه مشارکت جامعه محلی خوانده است.

توسعه زیرساخت‌ها و چالش‌ها

• چالش ظرفیت برد (Carrying Capacity): با وجود شکنندگی ساختارهای نمکی و حساسیت اکوسیستم میکروبی، هنوز مطالعه مدونی برای تعیین "ظرفیت برد" غار منتشر نشده است. ارزیابی علمی ظرفیت برد شامل سه سطح است :
  1. ظرفیت برد فیزیکی (PCC): حداکثر تعداد افراد در فضا.
  2. ظرفیت برد واقعی (RCC): با در نظر گرفتن محدودیت‌های محیطی.
  3. ظرفیت برد مؤثر (ECC): با لحاظ کردن محدودیت‌های مدیریتی (مانند تعداد راهنما).برای غار نمکدان، این ارزیابی باید حساسیت قندیل‌ها به لمس، ارتعاشات صوتی و تغییر رطوبت ناشی از تنفس بازدیدکنندگان و همچنین پایداری اکوسیستم میکروبی را در نظر بگیرد.
• سایر چالش‌ها: بخشی از مسیرهای دسترسی به غار همچنان خاکی و نیازمند بهسازی است. پروژه مرکز بازدیدکنندگان نیز که در سال 1398 معرفی شد، اطلاعات دقیقی از میزان پیشرفت آن در دسترس نیست.

راهنمای بازدید

• بهترین زمان بازدید: فصول پاییز و زمستان (از اواسط مهر تا اواسط فروردین).
• تجهیزات لازم: چراغ قوه قوی (نور طبیعی تنها تا 20 متر اول نفوذ می‌کند )، کفش مناسب، آب آشامیدنی و لباس اضافه.
• نکات ایمنی: از لمس کردن و تخریب قندیل‌های نمکی که طی هزاران سال شکل گرفته‌اند، جداً خودداری کنید. برای ورود به بخش‌های عمیق‌تر (دالان‌های دوم و سوم) که نیازمند مهارت و تجهیزات حرفه‌ای است، حتماً از راهنمایان متخصص محلی (ژئوگاردها) کمک بگیرید.

خلاصه

غار نمکدان قشم با طولی حدود 6.85 کیلومتر، دومین غار نمکی طولانی جهان و یکی از کهن‌ترین‌ها با قدمتی بیش از 570 میلیون سال (دوره پیش از کامبرین) است. این غار که تا سال 2019 رکورددار جهانی بود، در سال 1998 توسط تیمی از زمین‌شناسان ایرانی و چکی به صورت علمی کشف شد، اما از دیرباز برای مردم محلی با نام "غار کانی" شناخته شده و از خواص درمانی آن استفاده می‌شد. ساختار داخلی آن شامل دالان‌های صعب‌العبور و تزئینات خیره‌کننده از قندیل‌های نمکی رنگارنگ است. این غار یک آزمایشگاه طبیعی برای مطالعه حیات در شرایط سخت است و تحقیقات در آن به شناسایی تنوع بالایی از میکروارگانیسم‌های نمک‌دوست و 11 سویه بالقوه جدید برای علم منجر شده است. غار نمکدان به عنوان اثر طبیعی ملی (شماره 173) ثبت شده و تحت حفاظت‌های قانونی سخت‌گیرانه‌ای قرار دارد که با صدور یک دستور قضایی در سال 1399 تقویت شد. مدیریت این ژئوسایت کلیدی در ژئوپارک جهانی قشم (یونسکو) از طریق برنامه نوآورانه «ژئوگارد» صورت می‌گیرد که با مشارکت جامعه محلی، به الگویی موفق در منطقه تبدیل شده است. با این حال، چالش‌هایی مانند بهسازی زیرساخت‌ها و تعیین علمی ظرفیت برد برای گردشگری پایدار همچنان باقی است.