برترین مکان ها برای تماشای آسمان شب: راهنمای رصد ستارگان
به گزارش مجله آزمون اول، تماشای آسمان شب و غرق شدن در زیبایی بیکران کهکشانها، ستارگان و سیارات، تجربهای است که از دیرباز بشر را مجذوب خود کرده است. با این حال، گسترش شهرها و افزایش آلودگی نوری، لذت تماشای آسمانی پرستاره را از بسیاری از ما گرفته است. امروزه برای دیدن شکوه واقعی آسمان شب، باید به دور از نورهای مزاحم شهری، به مکانهایی پناه برد که آسمانی تاریک، صاف و شفاف دارند. این پدیده منجر به شکلگیری شاخهای رو به رشد از گردشگری به نام گردشگری نجومی (Astrotourism) شده است که علاقهمندان را برای رصد آسمان به مناطق دورافتاده میکشاند. این گزارش به معرفی برترین مکانها برای رصد آسمان شب در جهان و ایران میپردازد و توضیح میدهد که در این مکانها چه پدیدههای شگفتانگیزی را میتوان مشاهده کرد.
برای دریافت مشاوره و خدمات تخصصی گردشگری و سفر به سراسر دنیا با مجری مستقیم تورهای مسافرتی و گردشگری همراه باشید.
معیارهای انتخاب یک مکان ایدهآل برای رصد
برای اینکه یک مکان به بهشتی برای منجمان و علاقهمندان به آسمان شب تبدیل شود، باید دارای ویژگیهای خاصی باشد. مهمترین این معیارها عبارتند از:
- آلودگی نوری کم: این مهمترین عامل است. هرچه از منابع نور مصنوعی مانند شهرها و خیابانها دورتر باشید، آسمان تاریکتر و ستارگان بیشتری قابل مشاهده خواهند بود.
- ارتفاع زیاد: مکانهای مرتفع، مانند کوهها، جو رقیقتری دارند و از لایههای غلیظ جو و گرد و غبار فاصله دارند که این امر به شفافیت بیشتر تصویر آسمان کمک میکند.
- آب و هوای خشک و آسمان صاف: رطوبت و ابرها از موانع اصلی رصد هستند. مناطقی با آب و هوای خشک و تعداد شبهای صاف زیاد در طول سال، برای رصد بسیار مناسبترند.
- افق دید باز: مناطقی که توسط کوههای بلند محصور نشدهاند، افق دید وسیعتری را برای تماشای طلوع و غروب اجرام آسمانی فراهم میکنند.
نقش انجمن بینالمللی آسمان تاریک (DarkSky International)
یک عامل کلیدی در شناسایی و حفاظت از بهترین مکانهای رصدی، فعالیتهای انجمن بینالمللی آسمان تاریک (DarkSky International) است که پیشتر با نام IDA شناخته میشد. این سازمان غیرانتفاعی که در سال 1988 تأسیس شد، با هدف مقابله با آلودگی نوری و حفاظت از آسمان شب برای نسلهای آینده فعالیت میکند. این تلاشها به توسعه گردشگری نجومی پایدار کمک کرده که مزایای اقتصادی برای جوامع محلی به همراه دارد و با افزایش آگاهی عمومی، به حفاظت از محیط زیست و حیات وحش شبزی که تحت تأثیر آلودگی نوری هستند، کمک میکند.
برای دستیابی به این اهداف، این انجمن در سال 2001 برنامه «مناطق بینالمللی آسمان تاریک» (International Dark Sky Places - IDSP) را پایهگذاری کرد. این برنامه به مناطق و جوامعی که متعهد به حفظ آسمان تاریک از طریق سیاستهای نورپردازی مسئولانه و آموزش عمومی هستند، گواهینامه اعطا میکند. تاکنون بیش از 200 منطقه در سراسر جهان این گواهینامه را دریافت کردهاند.
این انجمن مناطق واجد شرایط را در دستههای مختلفی طبقهبندی میکند :
- پارکهای بینالمللی آسمان تاریک (Dark Sky Parks): اینها زمینهای عمومی یا خصوصی هستند که برای حفاظت طبیعی محافظت میشوند و کیفیت آسمان شب استثنایی دارند. این پارکها باید دسترسی عمومی داشته باشند و برنامههایی برای آموزش بازدیدکنندگان در مورد آسمان تاریک ارائه دهند.
- ذخیرهگاههای بینالمللی آسمان تاریک (Dark Sky Reserves): این مناطق معمولاً بزرگ (با حداقل مساحت 700 کیلومتر مربع) هستند و از دو بخش تشکیل شدهاند: یک «هسته» مرکزی بسیار تاریک و یک «منطقه حائل» پیرامون آن که شامل جوامع محلی است. در منطقه حائل، سیاستهای کنترل نورپردازی برای محافظت از تاریکی هسته مرکزی اجرا میشود.
- پناهگاههای بینالمللی آسمان تاریک (Dark Sky Sanctuaries): اینها دورافتادهترین، تاریکترین و اغلب شکنندهترین مکانهای روی زمین هستند. به دلیل انزوای جغرافیایی، فرصتهای اطلاعرسانی عمومی در این مناطق محدود است و هدف اصلی از این نامگذاری، حفاظت بلندمدت از این سایتهای ارزشمند است.
- جوامع آسمان تاریک (Dark Sky Communities): این دسته شامل شهرها یا شهرکهایی است که تعهد خود را برای حفظ آسمان شب از طریق اجرای قوانین کیفی نورپردازی، آموزش عمومی و حمایت شهروندان نشان دادهاند.
- مکانهای آسمان شب شهری (Urban Night Sky Places): این مناطق در نزدیکی یا داخل محیطهای شهری قرار دارند و با طراحی و برنامهریزی فعال، یک تجربه اصیل از آسمان شب را علیرغم وجود آلودگی نوری قابل توجه، برای ساکنان فراهم میکنند.
برترین مقاصد بینالمللی برای تماشای آسمان شب
در سراسر جهان، مناطقی وجود دارند که به دلیل داشتن آسمان فوقالعاده تاریک، به عنوان بهشت منجمان شناخته میشوند. در ادامه به برخی از مشهورترین آنها اشاره میشود.
بیابان آتاکاما، شیلی
بیابان آتاکاما که به عنوان خشکترین بیابان غیرقطبی جهان شناخته میشود، یکی از برترین مکانها برای رصد آسمان است. ارتفاع زیاد، رطوبت بسیار کم و تقریباً عدم وجود پوشش ابر، شرایطی بینظیر را برای ستارهشناسان فراهم کرده است. این منطقه بهشتی برای تماشای هسته درخشان کهکشان راه شیری است که در نیمکره جنوبی با وضوح و ارتفاعی خیرهکننده دیده میشود. روستای "سن پدرو د آتاکاما" پایگاه اصلی تورهای نجومی است و بسیاری از بزرگترین رصدخانههای جهان مانند رصدخانه "لاسیلا" در این منطقه قرار دارند.
مائونا کیا، هاوایی، آمریکا
قله آتشفشان خاموش مائونا کیا با ارتفاع بیش از 4200 متر، یکی دیگر از قطبهای اصلی نجوم در جهان است. این مکان به دلیل ارتفاع بسیار زیاد، هوای پایدار و خشک و قرار گرفتن بر فراز ابرها، دیدی استثنایی از کیهان ارائه میدهد. این قله میزبان مجموعهای از پیشرفتهترین تلسکوپهای جهان است و اگرچه بیشتر در اختیار دانشمندان است، برنامههای رصد عمومی نیز در ارتفاعات پایینتر برگزار میشود.
جزایر قناری، اسپانیا
جزایر قناری، به ویژه لا پالما و تنریف، به دلیل شرایط جوی پایدار و قوانین سختگیرانه برای کنترل آلودگی نوری، از بهترین نقاط رصدی در نیمکره شمالی هستند. این جزایر که توسط نهادهایی مانند بنیاد استارلایت (Starlight Foundation) حمایت میشوند، میزبان رصدخانههای مهمی مانند تلسکوپ بزرگ جزایر قناری (Gran Telescopio Canarias) هستند که گواهی بر کیفیت آسمان آن است.
ذخیرهگاه بینالمللی آسمان تاریک آئوراکی مکنزی، نیوزلند
این ذخیرهگاه وسیع در جزیره جنوبی نیوزلند، بزرگترین ذخیرهگاه آسمان تاریک در جهان و نمونهای برجسته از یک Dark Sky Reserve است. این منطقه مناظر شگفتانگیزی از آسمان نیمکره جنوبی، از جمله کهکشان راه شیری، صلیب جنوبی و ابرهای ماژلانی را به نمایش میگذارد.
منطقه حفاظتشده طبیعی نامیبرند، نامیبیا (رتبه طلایی)
بیابان نامیب در نامیبیا، یکی از تاریکترین بیابانهای جهان است. منطقه حفاظتشده نامیبرند (NamibRand) یکی از اولین ذخیرهگاههای آسمان تاریک در آفریقا بود که در سال 2012 رتبه معتبر «طلایی» (Gold Tier) را از انجمن بینالمللی آسمان تاریک دریافت کرد.
- معنای رتبه طلایی: این بالاترین و سختگیرانهترین سطحی است که به یک منطقه اعطا میشود و به این معناست که آسمان آن تقریباً هیچ تأثیری از آلودگی نوری نپذیرفته و به تاریکترین حالت ممکن نزدیک است. در زمان اعطای این رتبه، آسمان نامیبرند به عنوان یکی از تاریکترین آسمانهای اندازهگیری شده در جهان ثبت شد.
- ویژگیهای منحصربهفرد: این منطقه به دلیل دورافتادگی شدید (نزدیکترین سکونتگاهها در فاصله 100 کیلومتری قرار دارند)، شرایط جوی ایدهآل (هوای خشک و پاک بیابان نامیب) و تعهد مدیریت به حفاظت از تاریکی از طریق قوانین سختگیرانه نورپردازی، این عنوان را کسب کرده است.
بهترین مکانها برای رصد آسمان در ایران
ایران به دلیل داشتن مناطق وسیع کویری و کوهستانی، از موقعیت جغرافیایی بسیار خوبی برای رصد آسمان شب برخوردار است.
کویرهای ایران: پنجرهای به سوی کیهان
مناطق کویری ایران به دلیل خشکی هوا و آلودگی نوری بسیار کم، بهترین گزینهها برای رصد ستارگان، کهکشان راه شیری و بارشهای شهابی هستند.
- کویر مرنجاب (کاشان): نزدیکی نسبی به تهران و داشتن آسمانی تاریک، این کویر را به یکی از مقاصد محبوب برای گروههای نجومی تبدیل کرده است.
- کویر مصر (اصفهان): این کویر نیز با آسمان صاف و پرستارهاش، میزبان علاقهمندان به نجوم است.
- دشت لوت (کلوتهای شهداد، کرمان): این منطقه که یکی از گرمترین نقاط جهان است، آسمانی فوقالعاده شفاف و تاریک دارد. تماشای کهکشان راه شیری بر فراز کلوتها تجربهای فراموشنشدنی است.
- منطقه سهقلعه (خراسان جنوبی): این منطقه به عنوان یکی از تاریکترین نقاط ایران شناخته میشود و میزبان رویدادهای نجومی است.
- کویر حلوان (خراسان جنوبی): این کویر نیز به دلیل آسمان صاف و پرستاره، از مقاصد اصلی رصد آسمان شب محسوب میشود.
مناطق کوهستانی
- کوه دماوند و رشتهکوه البرز: ارتفاعات البرز، مانند طالقان، به دلیل دوری از آلودگی نوری تهران، شرایط مناسبی برای رصد فراهم میکنند.
- رشتهکوه زاگرس: مناطق مرتفع زاگرس، مانند قله دنا، مکانهای بکری برای عکاسی نجومی و رصد آسمان عمیق هستند.
پارک بینالمللی آسمان تاریک بهاباد (یزد)
اخیراً اعلام شده است که اولین پارک بینالمللی آسمان تاریک ایران در شهرستان بهاباد یزد احداث خواهد شد. این پروژه فرصتی استثنایی برای توسعه گردشگری نجومی در ایران فراهم خواهد کرد.
پدیدههای شگفتانگیز آسمان شب: چه چیزی را تماشا کنیم؟
رفتن به یک مکان تاریک فرصتی برای دیدن پدیدههایی است که در آسمان شهرها قابل مشاهده نیستند.
- کهکشان راه شیری و آندرومدا: کهکشان راه شیری خانه کیهانی ماست و آنچه در آسمان میبینیم، نمایی از لبه آن است. بهترین زمان برای دیدن هسته درخشان آن در نیمکره شمالی، فصل تابستان است. کهکشان آندرومدا (M31) نزدیکترین کهکشان بزرگ به ماست که در فاصله 2.5 میلیون سال نوری قرار دارد و با چشم غیرمسلح به صورت لکهای محو دیده میشود. بهترین زمان برای رصد آن در نیمکره شمالی، فصل پاییز است.
- بارشهای شهابی: این پدیده زمانی رخ میدهد که زمین از میان غبار به جا مانده از دنبالهدارها عبور میکند.
- بارش برساوشی: منشأ آن دنبالهدار "سوئیفت-تاتل" است و اوج آن در 21 و 22 مرداد با حدود 50 تا 100 شهاب در ساعت است.
- بارش جباری: منشأ آن دنبالهدار "هالی" است و اوج آن در 29 و 30 مهر با حدود 20 تا 25 شهاب در ساعت است.
- شفقهای قطبی (Aurora): این رقص نورهای رنگی در آسمان، حاصل برخورد ذرات باد خورشیدی با میدان مغناطیسی زمین است. این ذرات به سمت قطبها هدایت شده و با برخورد به گازهای جو (اکسیژن و نیتروژن) نورهای سبز، قرمز و بنفش ایجاد میکنند.
- مارپیچهای اسپیسایکس (SpaceX Spirals): این یک پدیده نوری مدرن و ساخته دست بشر است که در نتیجه پرتاب راکتهای فالکون 9 ایجاد میشود. این مارپیچ زمانی شکل میگیرد که مرحله دوم راکت پس از انجام مأموریت، سوخت اضافی خود را در ارتفاعات بسیار بالا تخلیه میکند. سوخت به سرعت یخ زده و ابری از بلورهای ریز را تشکیل میدهد. چرخش راکت باعث ایجاد الگوی مارپیچی میشود و این ابر بلورها با بازتاب نور خورشید در آسمان گرگومیش (زمانی که ناظر روی زمین در تاریکی است اما راکت هنوز در معرض نور خورشید قرار دارد) به شکل یک مارپیچ درخشان دیده میشوند.
برترین مقاصد برای تماشای شفقهای قطبی
برخلاف رصد ستارگان که به آسمان تاریک نیاز دارد، تماشای شفق قطبی نیازمند قرار گرفتن در عرضهای جغرافیایی بالاست. بهترین زمان برای تماشای آن معمولاً از سپتامبر تا مارس (شهریور تا فروردین) است.
- شفق شمالی (Aurora Borealis):
- اسکاندیناوی: ترومسو در نروژ (پایتخت شفق قطبی)، آبیسکو در سوئد و لاپلند در فنلاند.
- ایسلند: سراسر این کشور به دلیل مناظر طبیعی منحصربهفرد، مقصدی بسیار محبوب است.
- آمریکای شمالی: فیربنکس در آلاسکا و یلونایف در کانادا.
- روسیه: مناطق شمالی مانند مورمانسک و شبهجزیره کولا.
- شفق جنوبی (Aurora Australis):
- مقاصد برای دیدن آن محدودتر است اما تاسمانی در استرالیا، نیوزلند و قاره جنوبگان بهترین مکانها هستند.
نکاتی برای یک تجربه رصدی بهتر
- زمان مناسب را انتخاب کنید: برای رصد ستارگان و کهکشانها، شبهای بدون ماه (نزدیک به ماه نو) بهترین زمان است.
- به چشمان خود فرصت دهید: حدود 20 تا 30 دقیقه طول میکشد تا چشمان شما به تاریکی عادت کنند. از چراغ قوهای با نور قرمز استفاده کنید.
- از ابزار مناسب استفاده کنید: یک دوربین دوچشمی ساده جزئیات بیشتری از ماه و خوشههای ستارهای را آشکار میکند. برای بارشهای شهابی، چشم غیرمسلح بهترین ابزار است.
- از اپلیکیشنهای نجومی کمک بگیرید: با این اپها میتوانید صورتهای فلکی مانند قوس و عقرب (برای یافتن مرکز راه شیری) یا ذاتالکرسی (برای یافتن آندرومدا) را پیدا کنید.
- تجهیزات عکاسی را آماده کنید: برای عکاسی از راه شیری به دوربین با تنظیمات دستی، لنز واید با دیافراگم باز (مثلاً f/2.8)، سهپایه محکم و تنظیماتی مانند نوردهی 15-30 ثانیهای و ایزوی بالا (1600-6400) نیاز دارید.
- لباس گرم بپوشید: شبهای کویر و مناطق کوهستانی حتی در تابستان نیز میتواند سرد باشد.
خلاصه
برای یافتن بهترین مکان برای تماشای آسمان شب، ابتدا باید مشخص کرد که قصد تماشای چه پدیدهای را داریم.
برای رصد عمومی ستارگان، کهکشان راه شیری و بارشهای شهابی، باید به دنبال مناطقی با کمترین آلودگی نوری، ارتفاع زیاد و آب و هوای خشک بود. در سطح جهانی، مکانهایی مانند بیابان آتاکاما در شیلی، قله مائونا کیا در هاوایی، جزایر قناری در اسپانیا و منطقه حفاظتشده نامیبرند در نامیبیا به عنوان بهشتهای ستارهشناسی شناخته میشوند. بسیاری از این مناطق توسط انجمن بینالمللی آسمان تاریک (DarkSky International) به رسمیت شناخته شدهاند. این انجمن با اعطای گواهینامههایی مانند رتبه «طلایی» به نامیبرند، تاریکترین و بکرترین نقاط را معرفی میکند. در ایران نیز، کویرهای مرکزی مانند لوت (شهداد)، مرنجاب و منطقه سهقلعه به دلیل آسمان تاریک و شفاف، مقاصد اصلی علاقهمندان به نجوم هستند.
برای تماشای شفقهای قطبی، بهترین مکانها در عرضهای جغرافیایی بالا قرار دارند. مقاصدی مانند ترومسو در نروژ، لاپلند فنلاند، ایسلند، یلونایف در کانادا و فیربنکس در آلاسکا بهترین نقاط برای دیدن شفق شمالی (Aurora Borealis) هستند. برای شفق جنوبی (Aurora Australis) نیز تاسمانی (استرالیا) و نیوزلند در دسترسترین گزینهها محسوب میشوند.
علاوه بر پدیدههای طبیعی، پدیدههای مدرنی مانند مارپیچهای اسپیسایکس نیز قابل مشاهدهاند که در اثر پرتاب راکتها و بازتاب نور خورشید از سوخت یخزده در ارتفاعات بالا ایجاد میشوند. برای داشتن یک تجربه رصدی موفق، انتخاب زمان مناسب (شبهای بدون ماه)، عادت دادن چشم به تاریکی و استفاده از ابزارهای کمکی مانند اپلیکیشنهای نجومی ضروری است.